Câu trả lời ngắn nhất cho câu hỏi trong tiêu đề: bạn thường không được chọn. Đang làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên thì pháp luật bắt buộc bạn tham gia BHXH bắt buộc. BHXH tự nguyện chỉ dành cho người không thuộc diện bắt buộc — lao động tự do, nông dân, nội trợ, người đã nghỉ việc. Hai hình thức không thể đóng song song trong cùng một thời gian, nhưng toàn bộ năm đóng của cả hai được cộng dồn khi tính lương hưu.
Bảng so sánh nhanh 7 điểm
| Tiêu chí | BHXH bắt buộc | BHXH tự nguyện |
|---|---|---|
| Ai tham gia | Người làm việc theo HĐLĐ từ đủ 1 tháng, cán bộ, công chức, viên chức và các nhóm theo Điều 2 Luật BHXH 2024 | Công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi, không thuộc diện tham gia bắt buộc |
| Ai trả tiền | NLĐ đóng 8%, công ty đóng 17,5% (riêng BHXH; tổng cả BHYT, BHTN là 32% lương) | Tự đóng 22% thu nhập tự chọn, Nhà nước hỗ trợ 20–50% |
| Tính trên | Tiền lương tháng: lương theo công việc/chức danh + phụ cấp + khoản bổ sung trả thường xuyên, ổn định | Thu nhập do bạn tự chọn, tối thiểu 1.500.000đ/tháng |
| Trần đóng | 20 lần mức tham chiếu (≈ 46,8 triệu đồng/tháng trong nửa đầu 2026) | 20 lần mức tham chiếu |
| Chế độ hưởng | Ốm đau, thai sản, TNLĐ-BNN, hưu trí, tử tuất + trợ cấp thất nghiệp riêng | Hưu trí, tử tuất, thai sản 2.000.000đ/con; TNLĐ tự nguyện tham gia riêng |
| Đóng song song | Không — mỗi người một mã số BHXH; đang thuộc diện bắt buộc thì không đóng thêm tự nguyện | Không — khi vào làm công ty có HĐLĐ thì chuyển sang bắt buộc |
| Cộng dồn năm đóng | Có — nghỉ việc rồi đóng tiếp tự nguyện, năm đóng nối tiếp nhau | Có — đi làm lại thì năm tự nguyện đã đóng được cộng vào |
BHXH bắt buộc 2026: 32% tiền lương, công ty gánh phần lớn
Từ 01/7/2025, Luật BHXH 2024 mở rộng diện bắt buộc: người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên (kể cả hợp đồng xác định thời hạn ngắn), cán bộ, công chức, viên chức đều phải tham gia. Tỷ lệ đóng giữ nguyên: người lao động 10,5% (8% BHXH + 1,5% BHYT + 1% BHTN), người sử dụng lao động 21,5% (17,5% BHXH gồm 14% quỹ hưu trí-tử tuất, 3% quỹ ốm đau-thai sản, 0,5% quỹ TNLĐ-BNN; cộng 3% BHYT và 1% BHTN). Tổng cộng 32% tiền lương tháng.
Ví dụ: lương 10.000.000đ/tháng, mỗi tháng bạn bị trừ 1.050.000đ, công ty đóng thêm 2.150.000đ — tổng 3.200.000đ chảy vào các quỹ bảo hiểm. Tiền lương làm căn cứ đóng là lương theo công việc/chức danh cộng phụ cấp và các khoản bổ sung trả thường xuyên, ổn định; không bao gồm tiền thưởng, tiền ăn giữa ca, hỗ trợ xăng xe, điện thoại, nhà ở. Trần đóng bằng 20 lần mức tham chiếu — với mức tham chiếu 2.340.000đ/tháng trong nửa đầu 2026, trần là 46.800.000đ/tháng; phần lương vượt trần không phải đóng.
Đổi lại, bạn được bảo vệ bởi 5 chế độ — ốm đau, thai sản, tai nạn lao động-bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất — cộng thêm trợ cấp thất nghiệp riêng khi mất việc.
BHXH tự nguyện 2026: 22% thu nhập tự chọn, Nhà nước hỗ trợ đến 50%
Đây là "cánh cửa" cho lao động tự do, nông dân, người nội trợ, sinh viên mới tốt nghiệp chưa có việc làm, và người đã nghỉ việc muốn đóng nối năm cũ. Điều kiện duy nhất: công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên và không thuộc diện bắt buộc.
Công thức: mức đóng/tháng = 22% × thu nhập tự chọn − tiền Nhà nước hỗ trợ. Hỗ trợ 50% cho hộ nghèo, 40% hộ cận nghèo, 30% người dân tộc thiểu số, 20% các đối tượng còn lại, tối đa 10 năm (Nghị định 159/2025/NĐ-CP). Thu nhập tự chọn thấp nhất bằng chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn (1.500.000đ/tháng) — hộ nghèo vì thế chỉ thực đóng 165.000đ/tháng; cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu. Bảng mức đóng chi tiết theo từng đối tượng đã có trong bài tổng hợp BHXH tự nguyện 2026.
Về quyền lợi, từ 01/7/2025 người tham gia tự nguyện có 3 chế độ chính: hưu trí, tử tuất và trợ cấp thai sản 2.000.000đ cho mỗi con (điều kiện: đóng đủ 6 tháng trong 12 tháng trước khi sinh). Tai nạn lao động có gói tự nguyện riêng từ 34.500đ/tháng theo Nghị định 143/2024/NĐ-CP. Điểm trừ so với bắt buộc: không có trợ cấp thất nghiệp và không có chế độ ốm đau.
Đang đóng tự nguyện mà muốn biết mình đã tích lũy được bao nhiêu năm, có bị "mất" tháng nào không, hãy tra cứu quá trình đóng BHXH online — chỉ cần mã số BHXH là thấy toàn bộ lịch sử, kể cả những năm đóng bắt buộc trước đây.
3 quy tắc nhiều người hiểu nhầm nhất
1. Không được đóng song song. Đang làm công ty thuộc diện bắt buộc thì không thể đóng thêm tự nguyện để "tăng lương hưu" — mỗi người chỉ có một mã số BHXH. Làm 2 công ty cùng lúc thì chỉ đóng bắt buộc theo hợp đồng giao kết đầu tiên, công ty còn lại trả thêm cho bạn khoản tiền tương đương mức đóng.
2. Được cộng dồn khi chuyển đổi. Nghỉ việc ở công ty rồi chuyển sang lao động tự do: đóng tiếp tự nguyện, toàn bộ năm đóng cũ được bảo lưu và cộng dồn. Khi tính lương hưu, mức bình quân được tính gộp cả tiền lương giai đoạn bắt buộc và thu nhập giai đoạn tự nguyện (Nghị định 159/2025/NĐ-CP). Cách tính tỷ lệ hưởng như nhau: đủ 15 năm + đủ tuổi; nữ đóng 15 năm được 45%, nam đóng 20 năm được 45%, mỗi năm thêm cộng 2%, tối đa 75%.
3. Rút một lần bị siết từ 01/7/2025. Người bắt đầu tham gia từ 01/7/2025 chỉ được rút BHXH một lần trong trường hợp đặc biệt: đủ tuổi hưu mà chưa đủ 15 năm đóng, ra nước ngoài định cư, mắc bệnh hiểm nghèo, suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên, khuyết tật đặc biệt nặng. Người đã có thời gian đóng trước 01/7/2025 vẫn giữ quyền rút sau 12 tháng nghỉ việc không tham gia. Chi tiết điều kiện và công thức tính tiền đã có trong bài rút BHXH một lần 2026.
Vậy ai nên chọn hình thức nào?
Đang đi làm có hợp đồng: bạn thuộc diện bắt buộc, không có lựa chọn — việc cần làm là kiểm tra công ty có đóng đủ, đúng lương cho mình không (xem trên VssID mỗi quý một lần).
Lao động tự do, buôn bán nhỏ, nội trợ: tham gia tự nguyện càng sớm càng tốt, bắt đầu từ mức tối thiểu chỉ từ 165.000đ/tháng sau hỗ trợ. Đừng đợi đến 50 tuổi mới lo — mỗi năm trì hoãn là một năm lương hưu bị "ăn mòn".
Đã nghỉ việc, có vài năm bắt buộc: đóng tiếp tự nguyện để nối năm cũ thay vì rút một lần vội — đặc biệt nếu bạn bắt đầu tham gia từ 01/7/2025, vì gần như không còn quyền rút sau 12 tháng nữa.
Trên 50 tuổi, thiếu không quá 10 năm: được đóng một lần cho số năm còn thiếu để hưởng lương hưu ngay — áp dụng cho cả hai hình thức.
Nghỉ việc, chuyển việc: đừng để "khoảng trống" bảo hiểm
Khoảnh khắc chuyển từ bắt buộc sang tự nguyện là lúc nhiều người "rơi" khỏi hệ thống: BHYT theo công ty dừng ngay khi nghỉ việc, BHXH thì bị ngắt quãng. Hai việc cần làm ngay: một là lấp khoảng trống bảo hiểm khi đổi việc, thất nghiệp — đừng để thẻ BHYT gián đoạn quá 90 ngày, nếu không khi tham gia lại bạn phải chờ 30 ngày mới được hưởng quyền lợi; hai là đăng ký BHYT hộ gia đình online cho cả nhà ngay trong thời gian chờ việc mới, để ốm đau vẫn có bảo hiểm chi trả.
Câu hỏi thường gặp
Đang đóng BHXH bắt buộc ở công ty, có đóng thêm BHXH tự nguyện được không?
Không. Pháp luật không cho phép đóng song song hai hình thức trong cùng một thời gian — mỗi người chỉ có một mã số BHXH. Khi đang thuộc diện bắt buộc, bạn không thể tham gia thêm tự nguyện để tăng lương hưu.
Nghỉ việc rồi, những năm BHXH bắt buộc đã đóng có bị mất không?
Không. Thời gian đã đóng được bảo lưu và cộng dồn khi bạn đóng tiếp BHXH tự nguyện. Khi tính lương hưu, mức bình quân được tính gộp cả tiền lương giai đoạn bắt buộc và thu nhập giai đoạn tự nguyện.
BHXH tự nguyện có được hưởng trợ cấp thất nghiệp không?
Không. Trợ cấp thất nghiệp chỉ dành cho người tham gia BHXH bắt buộc (đóng BHTN 1% từ lương người lao động và 1% từ công ty). Người tham gia tự nguyện cũng không có chế độ ốm đau.
Đóng BHXH tự nguyện bao lâu thì được hưởng lương hưu?
Đủ 15 năm đóng và đủ tuổi nghỉ hưu (năm 2026: nam 61 tuổi 6 tháng, nữ 57 tuổi; tuổi hưu tăng dần theo lộ trình). Nếu đến tuổi hưu mà thiếu không quá 10 năm, bạn được đóng một lần cho số năm còn thiếu để hưởng lương hưu ngay.
Tham gia BHXH từ 01/7/2025, nghỉ việc 1 năm có được rút một lần không?
Không, trừ các trường hợp đặc biệt: đủ tuổi hưu mà chưa đủ 15 năm đóng, ra nước ngoài định cư, mắc bệnh hiểm nghèo, suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên, khuyết tật đặc biệt nặng. Người đã có thời gian đóng trước 01/7/2025 vẫn được rút sau 12 tháng không tham gia BHXH.
Chưa rõ mình thuộc diện nào, nên đóng tiếp hay đóng mới?
Đội ngũ dichvubhxh.vn tư vấn 1-1 miễn phí: xác định đúng diện tham gia, tính thử mức đóng và lương hưu dự kiến, hỗ trợ làm thủ tục tham gia hoặc đóng nối trọn gói.
Xem dịch vụ BHXH tự nguyệnSố liệu trong bài theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (số 41/2024/QH15, hiệu lực 01/7/2025), Nghị định 158/2025/NĐ-CP, Nghị định 159/2025/NĐ-CP và Nghị định 143/2024/NĐ-CP. Chính sách có thể điều chỉnh theo thời gian — bạn nên kiểm tra lại tại cơ quan BHXH gần nhất trước khi quyết định.
